Кеңестік идеология және Мұстафа Шоқай

Тәуелсіз Қазақстанда, елдің тәуелсіздігі жолында құрбан болған арыстарымызға, ұлы тұлғаларымызға тиісті бағасын бере алмай келе жатқанымыз өкінішті. Одан да өкініштісі Қазақстанда оларға Кеңес уақтындағыдай “сатқын” ретінде баға берушілердің табылып жатқандығы.

Демек Қазақстан тәуелсіздік алып Кеңестік қысым мен тиым шектеулерді жойғанына 20 жылдан аса уақыт өтсе де, бұрынғы идеологиялық таным-түсінікпен жүрген азаматтар баршылық. Бұғанда түсіністікпен қарауға болады. Өйткені 70 жыл бойы ұдайы және жан жақты жүргізілген бір идеологияның бір халықтың санасынан 20 жыл ішінде толықтай шығып кетпесі анық. Оған тағы да уақыт керек.

Өскеменде бір қатар журналисттердің Шоқай туралы бұрынғы Кеңес дәуіріндегі “қазақтың Власовы”, “фашистердің құйыршығы” секілді айыптаулары қайталауы мұның дәлелі. Оның үстіне бұл туралы ашылған сотта, сот төрағасының Қазақстанда бүгінгі таңдағы әрқандай бір азаматқа мұндай айыптаулар айтылса қылмыс саналатынын, бірақ Шоқайға айтылса қылмыс саналмайтыны мағнасында үкім беруін Кеңестік идеологияның әсер-ықпалының сыртында қалай түсіндіруге болады.


Мұстафа Шоқайдың тарихи тұлғасының бағалануы

Қазақстанның Кеңестер Одағынан тәуелсіздігін алуына биыл 20 жыл толып отыр. Сондықтан Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың тапсырмасымен Қазақстан осы атаулы жылды жан-жақты мерекелеуге дайындалуда. Бұл расында да өте орынды. Өйткені ғасырлардан кейін әрең қол жеткізген тәуелсіздігіміз баянды болуы үшін мұның халыққа, әсіресе жас ұрпаққа жіті түсіндірілуі қажет. Сонда ғана ел болып, халық олып еліміздің келешегі үшін жұмыс істей аламыз. Бұл үшін тәуелсіздіктің мәні жақсы түсіну қажет.

Осы орайда әсіресе, тәуелсіздік жолында құрбан арыстарымызды, ұлы тұлғаларымызды әрдайым еске алып құрметтеген дұрыс. Міне, осы тұрғыдан алғанда тарихи тұлғалар арасында саналы ғұмырын Қазақстан және Түркістан халықтарының тәуелсіздігіне арнаған Мұстафа Шоқайдың орны бөлек. Өкінішке орай, Кеңестік кезеңде түрлі жалалар жауып ат айдар тағылып есіміне тиым салынған Мұстафа Шоқайға тәуелсіздіктен кейін 20 жыл өтсе де әлітолық бағасының берілмей жатқандығы өкінішті. Біз осы мақаламызда Шоқайға кеңестік кезеңде қалай күйе жағылғаны және бұл күйені жою барысында қазақ зиялыларының жүргізген күресі туралы тоқталмақпыз.


Мұстафа Шоқайды қаралаушыларға жауап

Өскеменде «Flash!» дейтін газет бар екен. Азаттық радиосының жазуына қарағанда, былтыры жазда газеттің бас редакторы Денис Данилевский «Национал – демократы против ​​​Таможенного Союза» тақырыбының өзі Ресейдің мемлекеттік мүддесін ынта-шынтасымен қорғайтынын айғақтап тұрған мақала жазады. Жазып қана қоймай, Алаштың аяулы ұлы Мұстафа Шоқайға «қазақтың Власовы, фашистердің құйыршығы» деп  тиіседі. Шоқайда жеті атасының құны кеткендей әлгі газет мұнымен тоқтамай Сергей Михеев дейтін журналисттің мақаласын басады. Мақалада «Мұстафа Шоқай – Қазақстан мен Орта Азияның бола алмай қалған әміршісі, фашистік ұйымның басшысы, «Түркістан легионының» идеялық жетекшілерінің бірі», деген қазақ тарихы мен қазақ халқы үшін өте ауыр сөздер айтады.


Сөйткен газетті «Мұстафа Шоқай жолымен» фильмінің авторы әрі режиссері Қасымхан Бегманов сотқа берген екен.

Бүгін сол сот: «Бегманов берген талап-арызды қанағаттандырмау және сот процесіне кеткен шығынды өтеп беру туралы» шешім шығарыпты. Газет пен оның қорғаушысы сот шешіміне дән риза екен.


Мұстафа Шоқайға Қазақстанда тиісті бағанын әлі берілмей келе жатқанынан кім жауапты ?

Таяуда Қазақстанда Шоқайға « фашисттермен біргестен », яғни « сатқын » деп баға берген журналисттер сотқа берілген. Демек тәуелсіздік алғанымызға 20 жылдай уақыт өткенмен, Кеңестік жалған ақпараттардың әсер ықпалынан әлі де болса арыла алмай келе жатқан азаматтар бар екен. Яғни саяси тәуелсіздік алғанымызға 20 жылдан асса да, кейбір азаматтардың сана тәуелсіздігіне әлі қол жеткізе алмай келе жатқаны өкінішті. Басқа сөзбен айтқанда бір қатар азаматтардың кеңестік ойлау жүйесінен тәуелсіздік ала алмай отырғаны байқалады.

Мұнын кінәлісі кім? Шоқайға Кеңестік кезеңнін көзқарасымен « сатқын » деген журналист пе? Жоқ әлде азаматтарына тәуелсіздік тарихын толық түсіндіп бере алмаған Қазақстан ғалымдары мен мемлекеті ме ? Сонда кімді сотқа беру керек?


Mustafa Çokay’ın Gözüyle Enver Paşa

Aşağıda okuyacağınız makale Mustafa Çokay tarafından “Orta Asya ve Sovyet Rusya’da Enver Paşa” başlığıyla kaleme alınarak, 15 Haziran 1923 tarihli ‘Doğu-Batı’ (Orient et Occident) isimli bir Fransız dergisinde yayımlanmıştır. Makale Çokay’ın çok mühim tespitlerini içermektedir. Enver Paşa’nın Moskova ile ilişkileri, Türkistan’da niçin başarısız olduğunun sebeplerini ortaya koymaktadır. Dönemin Türkistan aydınlarının kendisine yazdığı mektuplarla verdikleri bilgiler çerçevesinde Enver Paşa’yı değerlendiriyor.

Orta Asya ve Sovyet Rusya’da Enver Paşa

Mustafa Çokay

Bolşevik gazetelerindeki haberler ile Türkistan ve Afganistan’dan gelen mektuplara göre Enver Paşa, 4 Ağustos 1922 tarihinde Doğu Buhara’nın Belcuvan kasabasında vefat etmiştir. Osmanlı Ordusu Başkomutanı’nın bir Bolşevik kampında bulunması, Enver Paşa’nın rakiplerini şaşırtmamıştı. Onlar, bu durum karşısında, ‘Enver Paşa’dan herşey beklenir’ dediler. Moskova ile iki yıl süren iyi ilişkilerinin ardından Enver Paşa, Orta Asyalı ihtilal karşıtlarının yanında yer aldığında da aynı durum söz konusu olmuştu.

Bazılarına göre Enver Paşa, Bolşevik desteğini Orta Asya Müslümanlarının bağımsızlığı uğruna kullanmak istedi. Pravda gazetesine göre, daha önce öldürülmüş olan Cemal Paşa dâhil bazı kişiler, Enver Paşa’nın bu hareketini ‘şöhret düşkünlüğü ve popüler olma hırsı olarak değerlendirmişlerdi.’ Pravda gazetesinin ifadesini örnek verdim; çünkü bunları 1922′de Avrupa’da Cemal Paşa’yla yaptığımız görüşme sırasında kendisi aynen söyledi.


Türkistan Lejyonerleri ve Mustafa Çokay

II. Dünya Savasinda Türkiye’de bir kisim aydinlarin Almanya saflarinda savasa katilmak için çaba sarf ettigi ve bunun sonucunda 1944 Türkçülük davasinin ortaya çiktigi malum. Fakat, bu çabalarin diger bir sonucunun Türkistanli askerlerin Almanya saflarinda savasa katilmasi oldugu fazla bilinmez. Sovyet ordusundan esir düsen Türkistanli askerlerden gönüllü kitalar olusturmayi amaçlayan “Türkistan Lejyonerleri Projesi” Nazi Hükümeti’nin Dogu Bakanligi (Ostministerium) tarafindan yürütüldü. Sovyetler Birligi’nden isgal edilecek olan topraklardan sorumlu olan bu bakanligin basinda Alfred Rosenberg bulunuyordu. Rosenberg’in projesine göre, bu gönüllü kitalar egitildikten sonra Kafkasya ve Türkistan cephesine parasütle indirilerek, Sovyet ordusuna güneyden ve dogudan yeni cepheler açilacakti.

Aslinda Sovyet ordusundan esir düsen Türk asilli askerler ile Kafkasyali Müslüman askerleri Alman ordusunda veya herhangi resmi görevlerde kullanmak Nazi ideolojisine aykiriydi. Çünkü Nazilerin irk siniflandirmasina göre, Tatar ve Orta Asya’nin Türk Boylari “düsük degerli Asyaliligi” temsil ediyordu. Nazilere göre, onlar Slavlardan da asagi bir irkti. Hatta onlar insandan asagi tiksindirici bir varlik manasinda “untermensch” deniliyordu.


Mustafa Çokay’ın Bağımsızlık Mücadelesi Ve Fransa

Modern Kazak tarihinin en önemli simalarından biri sayılan Mustafa Çokay Paris’in Nogent-sur-Marne semtinde, 1923-1941 yılları arasında 18 yıl yaşadı. Çokay’ın Fransa’ya geliş tarihi 1921 yılının yaz mevsimidir. Başlangıçta Paris’in merkezinde yaşadı. Ama sonra Nogent’a geldi. Çünkü o sırada burada önemli bir yazar, aydın ve elit kesim yaşamaktaydı.

Mayıs 2000’de Paris’te yaptığımız araştırmalarımızda Çokay’ın Nogent’da kaldığı adresleri de tespit etmiştik. Bizim o sıralardaki araştırmalarımıza Mustafa Çokay Fransız-Kazak Dostluk Derneğinin kurucusu ve Başkanı Sayın Yaşar Dinç çok destek vermişti. Kendilerine bir daha teşekkür ediyorum.

Dinç ile birlikte Nogent’a gelmiş ve Doğu Dilleri ve Medeniyetleri Enstitüsündeki Mustafa Çokay arşivinde tespit ettiğimiz adresleri dolaşmıştık. Nogent Belediyesinin arşiv kayıtlarını birlikte inceleyerek, Mustafa Çokay’ın Nogent’daki adreslerdeki kalış sürelerini de belirlemiştik. Bu tespitlerimize göre, Çokay şu adreslerde yaşamıştı :


ASTANA’DA CENGİZ DAĞCI’NIN VASİYETİ YERİNE GELDİ

29 Ocak – 11 Şubat 2011 tarihleri arasında 15 gün Kazakistan’ın başkenti Astana’da bulundum.  Avrasya Devlet Üniversitesinde lisansüstü öğrencilerine ders verdim. Ocak ayında Kazak Türkçesinde yayınlanan iki kitabımın tanıtım toplantısına katıldım.

Astana’ya birçok kere gitmiş olmama rağmen, kışın ilk defa gittim. Aslında doğrusunu söylemek gerekirse, kışları Astana’ya gitmeye korkuyordum. Çünkü kötü bir şöhreti var kışın çok soğuk oluyor diye. Çünkü soğuklar -42’yi buluyor. Gece hissedilen soğukluk -52 bile oldu.

Benim gittiğim hafta, yani Şubat’ın başında şiddetli soğuklar baş gösterdi ve -42’i buldu. (O sırada İstanbul’a son 30 yılın karı yağdığı söylendi) Böyle havalarda dışarıda fazla kalmıyorsunuz. İşten eve, evden işe veya nereye gidecekseniz oraya gidip dönüyorsunuz.

 


Uluslararası Mustafa Çokay Sempozyumu

Kazakistan’ın bağımsızlık tarihindeki önemli şahsiyetlerden biri Mustafa Çokay’dır. İşte bu sebeple Kazakistan’ın bu sene bağımsızlığının 20. Yılı olması münasebetiyle 18 Kasım 2011 tarihinde Almatı’da Şarkiyat Enstitüsü “Mustafa Çokay’ın Bilimsel Mirası ve Günümüz” konulu uluslar arası bir sempozyum düzenledi. Bu sempozyumun tarihi önemi büyük. Çünkü Mustafa Çokay’a hasredilen ilk uluslar arası sempozyumdur.

Bu sempozyumda Kazakistan Bilim ve Eğitim Bakanlığı tarafından “Kazakistan biliminin gelişmesine yaptığımız hizmetler” için bir madalya ile taltif edildik. Kazakistan Başbakanı Kerim Masimov’un Mustafa Çokay hakkında araştırma yapanların ödüllendirilmesi konusundaki talimatı doğrultusunda Kazakistan Bilim ve Eğitim Bakanı Bakıtcan Cumagulov tarafından verilen madalyayı bakanlık yetkilisi Kencegül Bekimova göğsümüze taktı. Bu hususta yaptığı konuşmada “Mustafa Çokay hakkında bu toplantının Kazakistan’ın 20. Bağımsızlık yılında gerçekleştirilmekte olması bir tesadüf değildir. Çünkü onun ismi anıldığında bağımsızlık için mücadele eden bir şahsiyet olarak gözümüzün önünde belirir. Abdulvahap Kara Mustafa Çokay’ın hayatı ve mücadelesi konusundaki araştırmalara bizden kilometrelerce uzaktaki Türkiye’den katkı yaptı” dedi.

Çokay konusundaki araştırmalarımızın Kazakistan’da bu şekilde takdir görmesinden dolayı çok mutluyum. Çünkü, araştırmacıların şahsında Kazak Hükümeti’nin Mustafa Çokay’a olan saygılarının bir tezahürüdür.

 


“ХАЛЫҚ ЖАУЫНАН” ХАЛЫҚ БАТЫРЫНА АЙНАЛҒАН

{jcomments on}

Ұлт ісі дегенде қара нардай болған Алаш ұлдары мен қыздарының жанкешті еңбегін, нақ­тылай түссек, Алаш қозғалысының 90 жылдығы мен елорданың 10 жылдығын ұштас­тырып өткізген: “Әлем қазақтарының рухани сұхбаты: тіл, мәдениет және Алаш мұраты” деген халықаралық ғылыми-теориялық конференция өткен жылдың соңына қарай Аста­нада өткені мәлім. Бұл мәслихатқа бір замандары тарыдай шашылып, қайтсек тірі қаламыз деп төрткүл дүниенің 40-тан аса мемле­кетіне бас сауғалап кеткен қандас­тары­­мыздың бір тобы ат арылтып келіп, алқалы жиында сөз сөйлеп, ой-пікір­лерін ортаға салған еді. Солардың қатарында Түркияның Ыстамбұл қаласында тұратын белгілі тарих­­шы, тарих ғылымдарының докторы, Мимар Синан университетінің профессоры Абдуақап ҚАРА да бар еді. Біз қанда­сымызды бір орайы келгенде сұхбатқа тартқан едік.